İslamiyet’in kabulünden sonra Türkler yaşamın her alanında Araplardan, Farslardan etkilenmişlerdir. Bu etkileşimin en belirgin olduğu alanların başında edebiyat göze çarpmaktadır.

•         13. yy dan dan itibaren şair ve yazarlar Fars- Arap etkisine girmeye başlamıştır.
•          Şairler şiirlerini “DİVAN” adını verdikleri bir kitapta topladıkları için bu edebiyatına “Divan Edebiyatı” denilmiştir.
•          Ayrıca “klasik-eski –zümre edebiyatı” da denilir
•          Bu edebiyatın özünde dinde tasavvuf vardır.
•          Dil çoğunlukla halkın anlayacağı tarzda değildir.
•          Arap ve Fars edebiyatı örnek alınmıştır.
•          Saraydan destek gördüğü için “saray edebiyatı” da denilmiştir
•          Ölçü olarak “aruz ölçüsü” kullanılmış.
•          Çoğunlukla aşk, şarap, kadın övgü, din, ahlak, tasavvuf konuları işlenmiştir
•          Kafiye hem göz hem de kulak için anlayışı hakimdir.
•          Zengin ve tam kafiye sıklıkla kullanılmıştır.
•          Divan dışında beş mesnevinin toplandığı kitaba “hamse” denilir.
•          Nazım biçimleri “beyitle” yazılanlar: Gazel, kaside, mesnevi,
•          “bentlerle”yazılanlar:rubai, tuyuğ,şarkı,terkib-i bent,terci-i bent,murabba

BEYİTLERLE YAZILAN NAZIM ŞEKİLLERİ:

1.  GAZEL:
   - Güzellik, aşk, kadın, şarap gibi konuları işleyen nazım türüdür.
   - Araplarda Farslara onlardan da Türklere geçmiştir.
   - Gazelin ilk beyitine “matla”son beyitine “makta” denir.
   - En güzel beyitine “beyt’ül gazel ya da şah beyit” denir
   - Kafiye şeması: “aa,ba, ca da...” şeklindedir.
   - “En az beş en fazla on beş beyit” ten oluşur.
   - Konu birliği yoktur. Her beyit başka bir konudan bahsedebilir.
   
   
2. KASİDE
   - Herhangi bir kişiyi ya da durumu övmek amacıyla yazılan şiirlerdir.
   - En 33 en fazla 99 beyitten oluşur.
   - İlk beyitine matla, son beyitine makta, şairin adının bulunduğu beyite taç beyit adı verilir.
   - Kafiye düzeni gazelle aynıdır.
   - Allah’ın birliğini anlatan kasidelere: TEVHİT
   - Allah’a dua etmek için yazılanlara: MÜNACAAT
   - Herhangi bir şahsı övmek için yazılanlara: METHİYE
   - Peygamberleri övmek için yazılanlara: NAAT
   - Birini eleştirmek için yazılanlara: HİCVİYE
   - Ölen birinin arkasından yazılanlara MERSİYE kasidesi denir.
   - Kaside: nesip-girizgâh-methiye-tegazzül-fahriye-dua bölümlerinden oluşur.
   - En önemli kasideci NEFİ’dir.
   
   
3. MESNEVİ:  
   - Roman ve hikâyenin yerini tutan çoğunlukla uzun konuların işlendiği nazım biçimine denir.
   - Her beyit kendi arasında kafiyeli olduğu için uzun yazılmaya imkân vermiştir.
   - Beyit sınırı yoktur.
   - Çoğunlukla hikemi konular, efsaneler, kahramanlık ve aşk konuları işlenmiştir.
   - Leyla-Mecnun mesnevisi en çok okunan olmuştur.
   
   UYARI: Bunların dışında uzun ve kısa mısraların ard arda sıralanmasıyla yazılan Müstezat, günümüz manileri gibi kafiyeleşen kıt’alar da yazılmıştır. Kıtalar aaxa şeklinde kafiyelenir.
   

BENTLERLE YAZILAN NAZIM ŞEKİLLERİ

1. TERKİB-İ BENT:
   - 5 ile 15 bent arasıda değişir uzunluğu.( 15 ten fazla olan da var)
   - Her bent 8–15 beyit arasında değişir.
   - Didaktik, felsefi, eleştiri konularında yazılır.
   - Gazel gibi kafiyelenir.
   - Ziya Paşa’nın terkib-i bendi meşhurdur
   
   

2.  TERCİ_İ BENT:
   Terkibi-i bente benzer.

3. TUYUĞ:
   - Divan edebiyatına Türklerin kattığı bir türdür.
   - Felsefi konular işlenmektedir.
   - Kadı Burhanettin’in tuyuğları meşhurdur.

4. RUBAİ:
   - Kafiyelenişi aaxa şeklindedir.
   - Aruzun belli kalıplarıyla yazılır.
   - Felsefi ve hikemi derinliği olan konular işlenmiştir.
   - İran’da ÖMER HAYYAM, Türk edebiyatında MEVLANA ‘nın rubaileri meşhurdur.

5. ŞARKI:
   - Türklerin divan edebiyatına kattığı bir türdür.
   - Aşk kadın şarap konuları işlenmiştir.
   - Nedim bu türün en önemli temsilciliğini yapmıştır.
   - Üçüncü mısrasına “miyan” denir.

DİVAN EDEBİYATININ ŞAİR VE YAZARLARI

1. HOCA DEHHANİ:
   - Divan edebiyatının kurucusu kabul edilir.
   - Yirmi bin beyitlik “Selçuk Şehnamesi”adlı kitabı vardır.
   - Vatan hasreti ile ilgili şiirleri vardır.
   
   
2. MEVLANA:
   - Mevlevi tarikatının kurucusudur.
   - Mesnevi adlı yüz bin beyitlik eseri vardır
   - Divan-ı Kebir, Mektubat adlı eserleri de vardır.
   - 13.yy. tasavvuf şairidir.
   - Bütün eserlerini Farsça yazmıştır.
   
   
3. NECATİ BEY:
   - Divanı vardır.
   - Millileşme akımını savunmuştur.
   - Eserlerinde sade bir dil kullanmıştır.
   - Divan şiirine bir yerlilik, bir ulusallık kazandırmaya çalışmıştır.
   
   
4. AHMEDİ:
   - 14. yy. da tanınmış bir şairdir.
   - İran edebiyatının bütün özelliklerini edebiyatımıza katmaya çalışmıştır.
   - Din dışı konularda şiirler yazmıştır.
   - “Cemşit u Hurşit, İskendername Divan’ı”adlı eserleri vardır.
   
   
5. ŞEYHİ:
   - 15. yyda yaşamıştır.
   - Tasavvufi şiirleri ağırlıktadır.
   - Çağının dil inceliklerini eserlerinde yansıtmıştır.
   - Devrinin bozukluklarını bir eşekten yola çıkarak şikâyet ettiği   “HARNAME”adlı kitabı meşhurdur. Bu kitap birçok yönüyle fabl özelliği taşımaktadır.
   - Harname, Hüsrev ü Şirin ve Divan adlı kitapları vardır.
   
   
6. ALİ ŞİR NEVAİ:
   - Çağatay Türk edebiyatını en önemli temsilcisi sayılır
   - “Muhakemet’ül Lugateyn”adlı kitabıyla Türkçe-Farsçayı karşılaştırmış ve Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu söylemiştir.
   - “Hamse” (beş mesnevi) sahibidir.
   - İlk bibliyografya kitabımız (şairlerin hayatını almış) olan “Mecalisü’ün Nefais”adlı kitabı vardır.
   - Türkçenin musiki ve vezin kalıplarını içeren Mizanül Evzan adlı kitabı vardır.
   - Devlet adamlığı yapmıştır.
   
   
7. FUZULİ:
   - Duygu, düşünüş ve edebiyat açısından Türk edebiyatının en büyük şairi sayılır.
   - Lirik şiirleri oldukça meşhurdur.
   - Platonik bir aşk anlayışı vardır.
   - Azeri Türkçesini kullanmıştır.
   - Uçsuz bir hayal dünyasına, derin bir bilgiye sahiptir.
   - Kerbela da türbedarlık yaptığı söylenir.
   - Ona göre şair bilgisiz olamaz, ilham olmadan şiir yazılmaz. Şiir bir Allah lütfüdür.
   - “Şikâyetname” adlı eseri devrin bozukluklarını anlatan “hiciv”dalında ilk mektuptur.
   - Türkçe Divanı, Farsça Divanı, Arapça Divanı, Hadikat’üs Süeda, Beng ü Bade, Leyla ü Mecnun Mesnevisi, Hadisi Erbain, Şikâyetname adlı kitapları vardır.
   
   
8. SİNAN PAŞA:
   - 15.yüzyılın nesir yazarıdır.
   - Dili oldukça süslüdür.
   - “Tazarru -name”adlı eseri oldukça meşhurdur. Seciler ve söz sanatlarıyla doludur.
   
   
9. BAKİ:
   - Şairlerin sultanı lakabıyla anılır(sultan’uş şuara)
   - Kanuni’nin iltifatına çokça mazhar olmuştur.
   - Genellikle din dışı konularda şiir yazmıştır.
   - Ahenk ve kulak için kafiyeye çok düşkündür.
   - 16.yyda yaşamış en büyük şairdir.
   - Divan’ı ve Kanuni Mersiyesi meşhurdur.
   
   
10. NEFİ:
    - Kasidenin Türk edebiyatındaki tartışmasız lideridir.
    - Övdüğünü göğe çıkarır, yerdiğini yerin dibine geçirir. Sınırlaması yoktur.
    - Dili oldukça süslüdür.
    - Öldürüldüğü söylenir şiirleri yüzünden.
    - “Sihamı- Kaza adlı eseri vardır.
    
    
11. KÂTİP ÇELEBİ:
    - “Cihan-numa, Keşf’uz Zunün, Mizan’ül- Hak”adlı eserleri vardır.
    - Didaktik eserler yazmıştır.
    
    
12. BAĞDATLI RUHİ:
    - Toplumcu bir özelliğe sahiptir.
    - Döneminin aksaklıklarını terki-i bentleriyle eleştirmiştir.
    - Tarikata girmesine rağmen din dışı şiirleri vardır.
    
    
13. NABİ:
    - Asıl adı Yusuf’tur.
    - 17. yy da yetişmiştir.
    - Didaktik – hikemi şiirin edebiyatımızdaki en iyi temsilcisi sayılır.
    - Akıcı ve düzgün bir dili vardır.
    - Oğlu için yazdığı “Hayriye”adlı kitabı meşhurdur.
    - Farsça ve Türkçe Divanı, Hayrabat, Sürname adlı kitapları vardır
    
    
14. EVLİYA ÇELEBİ:
    - Edebiyatımızın seyahat yazarlarının piridir.
    - “Seyahat-name” adlı eseri vardır.
    
    
15. NEDİM:
    - Lale Devri (18. yy) nin eğlencelerini eserlerinde en iyi yansıtan şairdir.
    - Şiirde mahallileşme akımını başlatan ve yerleştiren şairdir.
    - Tasavvufun etkisinde kalmayan tek şairdir.
    - İstanbul Türkçesi ile yazmıştır.
    - Halk dilini, inanışlarını şiirlerinde işlemiştir.
    -  Divan edebiyatının klasik söylemlerine(mazmun) yenilerini katmıştır.
    - “Şarkı” nazım şeklini en ustaca kullanan şair olmuştur.
    - Hece vezniyle şiirleri de vardır.
    
    
16. ŞEYH GALİP:
    - Divan edebiyatının son büyük şairidir.
    - Yenileşme hareketlerine uygun şiirler yazmıştır, halk söylemlerini eserlerinde kullanmıştır.
    - Hece ölçüsüyle şiirler yazmıştır.
    - Genel olarak dili süslü ve ağırdır.
    - “Hüsn ü Aşk” adlı mesnevisi meşhurdur.